Strona: 1/6
(fragment książki: K. Zemeła, Skarżysko – Kamienna – nadanie praw miejskich, Skarżysko – Kamienna 2003, wyd. PiS)
Początki osady Kamienna łączą się z inicjatywą gospodarczą rodu Szydłowieckich, którzy uzyskali w 1511 r. zgodę opata wąchockiego na założenie sadzawki i zbudowanie kuźnicy . Powstała w XVI wieku kuźnica i osada przykuźnicza zlokalizowana była na obrzeżach dóbr szydłowieckich, na lewym brzegu rzeki Kamiennej, na wschód od Bzina, południowy zachód od Skarżyska – Klasztornego (Kościelnego) – osad należących wówczas do cystersów wąchockich. Między nowopowstałą osadą a rzeczką Oleśnica, odgraniczającą dobra cysterskie, pod koniec XV wieku wybudowano młyn „Possadzay”, wokół którego powstała w osada Posadaj.
Rozwój Kamiennej związany był ściśle z funkcjonowaniem kuźnicy żelaza. W XVI – XVII wieku, w oficjalnych rejestrach skarbowych używana jest podwójna nazwa kuźnicy: Kamiona (Kamienna) i Duracz (Duraczów). Druga nazwa wiążę się z nazwiskiem znanych kuźników – Duraczów, którzy byli dzierżawcami kuźnicy z rąk Radziwiłłów , od 1548 r. nowych właścicieli dóbr szydłowieckich. W 1577 r. kuźnice Duracz, Milica posiadały 4 koła, zatrudniały 16 pracowników. W 1578 r. kuźnik Walenty Duracz, dostawca żelaza na budowę mostu warszawskiego, uzyskał nobilitację z rąk króla Stefana Batorego.
Według zachowanych w archiwum parafialnym w Szydłowcu kwitów poboru łanowego z 1622 r. w skład hrabstwa wchodziło 19 wsi, liczne młyny, dwie kuźnice i dwie huty szkła. W Posadaju poświadczony jest 1 rzemieślnik, w kuźnicy (3 koła) Kamienna – Duracz – 5 czeladników. Warto dodać, że do większych osad hrabstwa szydłowieckiego zaliczamy Skarżysko – Książęce (6,5 łana, 2 komorników ubogich, młyn o dwóch kołach, 1 rola karczmarska).
W I poł. XVII w. w Kamiennej obok rozwijającej się kuźnicy powstał folwark. W 1644 r. przynosiły łącznie z „przynależnymi wsiami” 4000 szelągów dochodu.
Mimo wojen i zaraz połowy XVII wieku, które nie ominęły hrabstwa szydłowieckiego i wywarły wpływ na stan osadnictwa i zaludnienia, dostrzegamy znaczny rozwój Kamiennej. Według rejestru podatku pogłównego z 1662 r., od którego zwolnieni byli starcy, żebracy i dzieci do lat 10, Kamienna była już dość ludną wsią. Pogłówne płacił mieszkający tu szlachcic – Jan Zalewski, 4 osoby czeladzi dworskiej, 6 rudników, 4 osób mieszkających przy młynie oraz 78 poddanych. W sumie Kamienną zamieszkiwało 93 osoby płacące podatek. Dla porównania dodajmy, że Kamienna prześcignęła pod tym względem Milicę i Ciurów (92), Pogorzałe (54), Posadaj (26), Szczepanków (28 ), nie mówiąc o innych osadach dóbr cysterskich i biskupów krakowskich. Z obszaru dzisiejszego miasta najludniejszy był Bzin (17 osób mieszkało w największej kuźnicy w tych stronach, 83 poddanych i 1 kuźnik), Skarżysko – Książęce (132) . Rejestr podymnego powiatu radomskiego z 1667 r. informuje jedynie o 5 domach kuźniczych w Kamiennej, nie obejmuje więc całej osady . Garść istotnych informacji zawiera natomiast rejestr pogłównego z 1673 r. W Kamiennej nadal poświadczony jest szlachetnie urodzony Jan Zalewski (oraz 8 osób czeladzi), przebywał również Duracz (kuźnik) z żoną (Wojnina) i córką (oraz 6 osób czeladzi dworskiej) .
Ważnym wydarzeniem było utworzenie 4 marca 1657 r. parafii w Skarżysku – Kościelnym przy kościele p.w. Trójcy Świętej, do której obok Skarżyska – Kościelnego, Lipowego Pola, Świerczka, Szczepanowa, Posadaja, Bzina, Rejowa, Milicy i Ciurowa (Dziurdziów) weszła Kamienna . Granice nowopowstałej wspólnoty wiernych skupionej wokół świątyni i duszpasterza pokrywały się w dużym stopniu z granicami dzisiejszego miasta. Mieszkańcy w XVII i XVIII wieku uczęszczali zapewne do modrzewiowego kościółka Św. Mikołaja na Rejowie, ewentualnie drewnianej świątyni w Bzinie Brak źródeł uniemożliwia analizę funkcjonowania społeczności parafialnej w okresie przedrozbiorowym.
Brak, niestety danych źródłowych odnoszących się do Kamiennej i okolic z końca XVII i I poł. XVIII wieku. Dokładniejszymi danymi dysponujemy dopiero dla II poł. XVIII wieku. W Opisie powiatu radomskiego Franciszka Siarczyńskiego z 1776 r. czytamy: „Kamienna, d(omów) 19, do klucza szydłowieckiego, w par. skarżyskiej, nad rzeką tego imienia, grunty piaszczyste, las znaczny, staw, łąk dostatkiem. Znajdują się tu obfite rudy żelaza z kuźnicą; od Szydłowca m. 1,5, od Radomia 6”. W 1789 r. Sejm Czteroletni uchwalił podatek na wojsko, zwany ofiarą dziesiątego i dwudziestego grosza. Z dóbr szlacheckich płacono dziesiątą część dochodów. Wieś Kamienna, należąca do księcia Mikołaja Radziwiłła „czyni co roku czystej intraty 1284 zł i 10 gr.” Wyliczony podatek na 128 zł. I 13 gr. nie uwzględniał dochodów z propinacji. W tzw. wsiach kuźniczych (Kamienna, Milica, Ciurów, Szczepanów, Posadaj) dochód ten wynosił 3156 zł. I 20 gr. Dużą wartość poznawczą zawiera spis ludności diecezji krakowskiej z 1787 r. obejmujący również parafię Skarżysko. Kamienna należała do jednych z większych wsi. W sumie zamieszkiwało ją 174 osoby, w tym 12 pochodzenia żydowskiego (6,9 %). W 1789 r. Kamienna liczyła już 24 domy, w stosunku do 1775 r. był to wzrost o ponad 26%. Tak więc ostatnie lata I Rzeczypospolitej dzięki ożywieniu gospodarczemu były pomyślne dla osady. Stały rozwój osady przerwały rozbiory Polski.
